Gemi sökümü sağlık tehlikeleri

Sosyoekonomik düzeyi düşük ülkelerde bu işlerde; pazarlık gücü olmayan, daima daha düşük ücrete çalışabilecek rakipleri bulunan, eğitim ve deneyimi yetersiz, örgütsüz ve güvencesiz, vasıfsız işçiler çalışmaktadır.

Gemi sökümü önemli çevresel tehlikelere ve işçilerin çok geniş boyutta etkilenimlerine yol açar (1-3). Gemi sökümünde ortaya çıkan tehlikeli durumlar ve bunlara bağlı riskler ise tehlikeli etkilenimler ve tehlikeli çalışma etkinlikleri olarak gruplanabilir.

Uluslararası Çalışma Örgütü

Uluslararası Çalışma Örgütü’nün İş sağlığı ve Güvenliği açısından gemi sökümüyle ilişkili gördüğü anlaşma, tavsiye kararları ve tüzükler bu tehlikeli iş etkinliklerinin boyutunu anlamamızı kolaylaştırır (4):

Anlaşmalar

C 13: Beyaz Kurşun Anlaşması
C 115: Radyasyon Önleme Anlaşması
C 119: Makine Koruyucuları Anlaşması
C 127: Maksimum Ağırlık Anlaşması
C 136: Benzen Anlaşması
C 139: Mesleki Kanser Anlaşması
C 148: Çalışma Çevresi Anlaşması
C 155: İş Sağlığı Ve Güvenliği Anlaşması.
C 161: İş Sağlığı Hizmetleri Anlaşması.
C 162: Asbest Anlaşması
C 170: İşte Kimyasalların Kullanımı Anlaşması.
C 174: Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi

Tavsiye Kararları

R 114: Radyasyon Önleme Tavsiye Kararı
R 118: Makine Koruyucuları Tavsiye Kararı.
R 128: Maksimum Ağırlık Tavsiye Kararı
R 144: Benzen Tavsiye Kararı
R 147: Mesleki Kanser Tavsiye Kararı
R 156: Çalışma Çevresi Tavsiye Kararı
R 164: İş Güvenliği Ve Sağlığı Tavsiye Kararı
R 171: İş Sağlığı Hizmetleri Tavsiye Kararı
R 172: Asbest Tavsiye Kararı.
R 177: İşte Kimyasalların Kullanım Güvenliği Tavsiye Kararı
R 181: Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Tavsiye Kararı

Tüzükler

  • Demir Ve Çelik Endüstrisinde İş Güvenliği Ve Sağlığı
  • Asbest Kullanımında Güvenlik
  • İşçilerin Radyasyondan Korunması (İyonlaştıran Radyasyon)
  • İşte Kimyasalların Kullanımında Güvenlik
  • İş Kazaları Ve Hastalıklarının Kaydı Ve Bildirimi

Tehlikeli Çalışma Etkinlikleri

Sosyoekonomik düzeyi düşük ülkelerde bu işlerde; pazarlık gücü olmayan, daima daha düşük ücrete çalışabilecek rakipleri bulunan, eğitim ve deneyimi yetersiz, örgütsüz ve güvencesiz, vasıfsız işçiler çalışmaktadır.

Gemi sökümüyle elde edilen kablo vb.den gelir sağlayan kişiler, içindeki metalin çıkartılabilmesi için kabloların yakılması gibi işlemleri açıkta, uygulamayı yapanları ve çevreyi korumaya yönelik herhangi bir önlem almaksızın yaptırmaktadırlar. Bu işlemlerin basit görülmesi nedeniyle çocuk işgücü kullanılabilmektedir (1,2).

Asya ülkelerinde yetişkin ve çocukların gemi sökümüne ikincil işlerde çalışma koşulları çok kötü durumdadır. Ortamın havalandırması yetersizdir ve çalışanlar koruyucu giyecek ve donanımdan yoksundur. Çıkarılan bazı parçalar yakma sistemi olmaksızın açıkta yakılarak metal bölümlerinin ayrılmasına çalışıldığından tehlikeli derecede duman etkileniminde kalmaktadırlar. Bazı işlemlerde değişik asitler kullanılmaktadır. Yanma işlemlerinde hızla buharlaşan cıva vb. maddeler de solunabilmektedir (5-10). Çalışanlar bu işlemler sırasında koruyucu maske kullanmamaktadır.

Gemi sökümündeki başlıca tehlikeli iş etkinlikleri şunlardır (3,4)

  • Havası tehlikeli derecede kirli olan kapalı bölmelere girme
  • Boya soyma, çıkarma
  • Metal kesme ve sökme
  • Motorlu endüstriyel araçlar kullanımı
  • Yüksek platform ve basamaklarda çalışma
  • Sintine ve safra suyu boşaltma
  • Petrol ve yakıt boşaltma ve depo temizliği
  • Gemi motorlarının sökümü
  • Ağır kaldırma
  • Vinç, çark, palanga ve makara sistemlerinin çalıştırılması ve kullanılması
  • Kesme ve kaynak işleri, sıkıştırılmış gaz kullanma
  • İskele, merdiven ve çalışma basamaklarında yapılan işler

Gemi sökümünde iş ve çevre sağlığı açısından önemli başlıca yetersizlikler şunlardır

  • Gemi söküm işlerinde çalışacak olanların eğitilmiş ve deneyimli olması gereği tam kavranamamıştır.
  • Deneyimli eğitim elemanları yoktur.
  • Eğitimler ayrı ve gereksiz bir ek maliyet olarak görülebilmektedir.
  • Koruyucu önlemler mevzuat gereksinimini karşılamaya yönelik biçimsel önlemlerden ibaret kalmaktadır. Baret, eldiven ve gözlükler gibi koruyucu giyecekler çoğu kez bulunmamakta ya da korunma bilincinin yetersizliği nedeniyle kullanılmamaktadır (7). Kimi durumlarda artık kanıksanmış ve etkin bir koruma bilinci sağlamadığı bilinen uyarı tabelalarının asılmasıyla yetinilmektedir.
  • İşe giriş muayenesi yapılmamakta ya da işlevsel olmamaktadır.
  • Günlük çalışma saati çok aşılmakta, söküm işinden sonra gerekli olan yıkanma altyapısı bulunmamaktadır.
  • İşten kalma durumlarında eksik işçinin yerine daha vasıfsız bir işçi çalıştırılabilmektedir.
  • İşyeri çalışma koşullarının denetimi etkin değildir, denetimi yapmakla görevli olan kimseler gerekli denetlemeyi yapabilecek yeterlikte değildir. Mesai saatleri dışında denetim geleneği yoktur. Kontrolsüz sökme ve parçalama, yakma ve giderme uygulamaları önemli çevre ve sağlık sorunlarına yol açmaktadır.
  • Özellikle kapalı alanlar olmak üzere çevresel ölçümler anlık yapılmakta, uygulamalara bağlı ani kirlilik düzeylerini belirleyecek sürekli izleme sistemleri ve gaz alarmları bulunmamaktadır. Sürekli ölçüm sistemlerinin kurulmasından bilinçli bir kaçınma eğilimi vardır.
  • Çevresel kirliliğin özellikle deniz ve kıyı kirliliğinin önlenmesi açısından kuru havuzlarda sökümün önemi kavranmamıştır.
  • Yangın önleme ve müdahale düzenekleri yetersizdir. Gemi sökümünde çıkabilecek bazı yangınlar özel müdahale tekniği ve donanımı gerektirir. Uygun teknoloji ve eğitimli personel eksikliği bulunmaktadır.
  • Uygun acil müdahale, kurtarma ve ilkyardım hizmetlerinin çoğu sağlanamamaktadır. Prsonel nitelik ve sayıca yetersizdir.

Bütün bunlar önemli kazalara, kazaların ölüm ve yaralanma riskinin artmasına, çevreye tehlikeli kirleticilerin yayılmasına neden olur. Ölümcül toksinler, patlayıcı gazlar, düşen çelik plakalar, düşmeler, kapalı boşluklardaki buhar, duman ve gazlar en önemli kaza ve etkilenim nedenleri arasındadır (11).

Tehlikeli etkilenimler

Gemi parçalama etkinlikleri kara ve deniz çevre kirliliğine yol açmakta ve halk sağlığını tehdit etmektedir. Elde edilen ve yeniden üretime sokulabilen malzemenin yanı sıra gemi sökümüyle günümüzde yasaklanmış birçok madde de açığa çıkmaktadır. Büyük bir kentin tüm atık türlerini içeren küçük bir yerleşim yeri gibi etkilemektedir. Katı, sıvı, gaz ve metal kirleticiler çevreye yayılmaktadır (1, 2,5, 12-14).

Bu yolla çıkan kimyasallar önemli etkilenim düzeyi yaratır. Etkilenim kimyasalın hedefteki varlığı yani derişimidir. Derişim arttıkça etkileme riski de yükselir. Etki, kimyasalın yol açtığı toksik ya da ekotoksik sonuçtur, doz-cevap ilişkisiyle tanımlanır. Kimyasalın doğasında bulunan etkiye tehlike denir; biyolojik birikim, yaygın ve uzun süreli etkilenim potansiyelidir. Yayım miktarından bağımsızdır. İnsan sağlığı ya da çevre üzerinde istenmeyen etkinin oluşma olasılığı ise risktir, etkilenim seviyesinin/etki eşiğine oranıyla ifade edilir ve salınan miktara bağlıdır. Gemi sökümü işinde ortaya çıkan kimyasallarla etkilenim düzeyi, etkisi, tehlikesi ve riski yüksektir. Kablo yakma, alınan parçaların ikincil sökümü ve işlenmesi vb. göz önüne alındığında E-atıklarla ilgili insan ve ekolojik etkilenim mekanizması gemi sökümü için de geçerlidir (5,15- 17)

Genel olarak gemi ağırlığının %95’i düşük karbonlu çelik, %2’si paslanmaz çelik, %3’ü çeşitli metallerdir. Bunlar arasında bronz, alüminyum, bakır, top metali (Eskiden silah yapımında kullanılan bir bakır, kalay ve çinko alaşımı; kırmızı pirinç de denir.) ve diğer alaşımlar vardır. Büyüklükleri ve işlevlerine bağlı olarak parçalanan gemilerin boş ağırlıkları 5.000-40.000 ton arasındadır ve ortalama 13.000 tondur. 10-100 ton kurşun, kadmiyum, organik kalay bileşikleri, arsenik, çinko ve krom içeren boya çıkmaktadır (3, 18-20).

Dolgu ve sızdırmazlık için kullanılan malzemelerde çok klorlu bifeniller bulunur. 7,5 tona kadar değişik asbest tipleri, binlerce litre motor yağı, sintine yağı, hidrolik ve kayganlaştırıcı yağlar ve gres yağı bulunmaktadır. Tankerlerde 1.000 metreküpe kadar petrol kalıntısı bulunabilmektedir. Bunların çoğu Basel Sözleşmesine göre “tehlikeli” olarak tanımlanan maddeler arasındadır (3,18-20).

Gemi sökümünde çalışanların daha baştan geminin hangi bölüm ve bileşenlerinde hangi tehlikeli maddeler olduğunu bilmesi gerekir. İşçilerin ve yöneticilerin elinde geminin değişik bölümlerindeki risk ve kirleticileri gösteren basit şemalar bulunması çok yaralıdır. Bu şemalarda kısa notlar halinde bu kirleticilerden korunma yollarının da eklenmesi sağlayacağı yararı çok artırır.

Gemi güç çevirgeçleri, safra ve boya kaplamalarında ağır metaller; floresan ampuller, elektrik düğmeleri; elektrik tesisat bağlantılarında, yangın detektörlerinde, tank seviye göstergelerinde cıva; su soğutucuları ve dondurucularda kloroflorokarbonlar bulunur (3,4).

Asbest

Asbest gelişmiş ülkelerde yasaklandığı seksenli yıllara kadar gemilerde yaygın olarak kullanılan bir malzemedir. Askı kemerleri, yalıtım altındaki macun, yalıtım üstündeki örtü, kablolar, yalıtım malzemesi, borulardaki ve tekne gövdesindeki yalıtım malzemeleri, yapışkanlar, boru bağlantılarındaki lastik contalar, vana dolgularında bulunmaktadır (3, 18). Sökülen ortalama bir gemiden 5-6 ton asbest çıkmaktadır (11).

Asbestli malzemeler tehlikesi anlaşılıncaya kadar çok uzun süre sıcaklık yalıtımında ve yüzey kaplamalarında yaygın olarak kullanılmıştır. Yıprandığında ya da söküldüğünde çok ince asbest lifleri havaya yayılmakta ve çok uzun süre havada kalmaktadır. Bu nedenle söküm işinde çalışanlar ve söküm bölgesinde bulunanlarca solunabilmektedir. En tehlikeli olan asbest lifleri görülemeyecek kadar küçük olanlardır. Bunlar akciğerde birikmekte, akciğer kanseri riskiyle; göğüs ve karın bölgesi kanseri olan mezotelyoma riskini artırmaktadır (18,21).

Asbest etkileniminin belirtileri etkilenimden uzun yıllar sonra çıkmaktadır. Asbestle ilişkili işlerde çalışan kişilerin çoğu yüksek derişimde asbest lifi solumaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde asbestle ilgili düzenlemelerin yetersiz olması gemi söküm işlerinin bu ülkelerde yaptırılmasını yönlendiren etmenlerden biridir.

Diğer kirleticiler

Gemi sökümünde kalıcı organik kirleticiler, dioksin ve furanlar, çok klorlu bifeniller, penta bromo difenil eter, organik kalay bileşikleri, kükürt dioksit, azot dioksit, cıva, kurşun vb tehlikeli kirleticiler yayılabilir.

Gemi sökümüyle çıkan maddeler arasında diğer ağır metaller, madensel yağlar da bulunur. Bol miktarda uçartoz çıkar. Ağır metaller boya, kaplama, anotlar ve elektrik donanımlarında bulunur. Kromatlar tehlike yaratan önemli bileşikler arasındadır. Değişik işlemlere bağlı duman ve buharlar ortam havasını kirletir. Düşük düzeyli de olsa radyum kaynakları vardır. Benzen gibi sıvı kimyasallar bulunabilmektedir.
Bunlar deri, bağırsak, böbrek, karaciğer ve mesane kanserine yol açmakta, damarları ve dolaşım sistemini olumsuz etkilemektedir.

Aşındırma, çekiçleme, metal kesme ve diğer işlere bağlı çok yüksek gürültü çıkar. Bu ve diğer işler yüksek titreşim etkilenimine yol açabilir.
Yalıtım malzemesinin tutuşması, ağaç kaplama ve ahşap yalıtım malzemesi, yakıt artıkları ve diğer yanabilir sıvı kalıntıları tutuşabilir.

Çevresel etkiler

Avrupa Komisyon raporuna göre 2006-2015 yılları arasında sökülecek gemilerden özellikle petrol çamuru, petrol ve yağlar, PVC ve asbest olmak üzere çevreyi etkileyebilecek 5,5 milyon ton madde çıkacaktır (20).

Petrol kirliliği

Gemi sökümüne bağlı olarak denize ve çevreye petrol artıkları yayılmaktadır. Suyun yüzünde oluşan petrol filmleri, suyun derinlerine ışığın geçmesini engelleyerek fotosentezi bozar. Ayrıca su hava arasında oksijen ve karbon dioksit değişimini önlerler. Kuşların tüylerini kaplar. Bu durum onların yüzebilirliklerini ve geçirimsizliklerini azaltır. Bazen balık, memeli, kurtçuk, yumuşakça vb. su canlılarının toplu ölümüne yol açabilirler (18).

Deniz suyunun fizikokimyasal özelliklerine etkileri

Gemi sökümüne bağlı olarak kıyı bölgelerinde toksik amonyak birikimi pH’yı etkiler. Amonyak, petrol ve kayganlaştırıcı yağ karışımı suyun pH’sını çok artırır. Çözünmüş oksijen (DO) azalır ve biyolojik oksijen talebi (BOD) artar, her ikisi de kritik sınırlara ulaşır (1,2).

Amonyak, yanık yağ, yüzebilir yağ topçukları, demir pas döküntüleri, kayganlaştırıcı yağ ve diğer çerçöp deniz suyu bulanıklığını artırır. Bu durum ışık yoğunluğunu azaltarak su ve hava düzleminde oksijen karbondioksit değişimini önler. Plankton ve balık üremesini bozar, sayılarını azaltır. Kıyı gelgit bölgesini habitat özelliklerini oradan kaldırır. Sonuçta biyoçeşitlilik olumsuz etkilenir (1,2, 18-20).

Alanda biriken çerçöp ve kirleticiler kumla karışır. Toprakta demir ve pas artar. Deniz suyu, kıyı ve toprak kirliliğini artırır.

***

Kaynaklar

  1. Güler, Ç. Gemi sökümü, Özgür Doruk Güler Çevre Dizisi No. 37, Yazıt Yayıncılık, Ankara, 2008.
  2. Güler, Ç., Asbest ve gemi Sökümü Üstüne notlar, http://cevresagligi.org/asbest-ve-gemi-sokumu-ustune-notlar-cagatay-guler/, 27.7.2022.
  3. Ship breaking, US Department of Labor, Occupational Safety and Health Admuinistration, Washington, 2001.
  4. Bailey, P. J. , Is there a Decent way to break up ships?, Discussion papers are preliminary documents intended to stimulate discussion and critical comments, International Labour Organization (ILO), Geneva, 2000, http: / / www. ilo. org/ public/ english/ dialogue/ sector/ papers/ shpbreak/ index. htm, 10 Ocak 2008.
  5. Güler, Ç. , Halk Sağlığı Açısından e-atıklar, Özgür Doruk güler Çevre Dizisi 15, Yazıt Yayıncılık, Ankara, 2008.
  6. Hill, Marquita, K. ; Understanding Environmental Pollution, Second Edition, 297-300, Cambridge University Press, Cambridge, 2004.
  7. US electronics recycling stance challenged. Environmental Science and Technology;33, 151, 326A-329A, 1 February, 2002.
  8. Hileman, B. ;Electronic Waste, Chemical and engineering news, 80, 26, 15-18, 1 July 2002.
  9. ToxFaQ’s for mercury, ATSDR, CDC, http: / / www. atsdr. cdc. gov/ tfacts46. html, Nisan 2007.
  10. Probst, K. N. and Beierle, T. C. , Hazardous waste management: Lessons from eight countries. , Environment, 41, 9, 22-30, November 1999.
  11. Bailey, P. , , Is there a decent way to break ships?, ILO, http: / / www. ilo. org/ global/ About_the_ILO/ Media_and_public_information/ Feature_stories/ lang–en/ WCMS_076903/ index. htm, 25 Mart 2008.
  12. Gemi Sökümü Sanayicileri Derneği, Gemi Sökümü, http: / / www. gemisander. org/ html_page. php?lang= tr&page= about_us&LM_parent= 00001, 29 Nisan 2008.
  13. Wonf, M. H. ; Sources, fates and environmental and health effects of persistent toxic substances from E-waste recycling, Croucher ınstitute for Environmental Science and Department of Biology, Hong Kong Baptist University, August 2007; http: / / www. iges. or. jp/ en/ ltp/ pdf/ activity08/ 20_wong. pdf, 20 Eylül 2007.
  14. CaItox, A Multimedia Total Exposure Model For Hazardous-Waste Sites, The Office of Scientific Affairs Department of Toxic Substances Control, California Environmental Protection Agency, Sacramento, California, December, 1993.
  15. Güler, Ç. , Vaizoğlu, S. A. , Tekbaş, Ö. F. , Risk Değerlendirmesi, Özgür Doruk Güler Serisi 31, Yazıt Yayıncılık, Ankara, 2008.
  16. Güler, Ç. , Tekbaş, Ö. F. , Vaizoğlu, S. A. ; Özel Risk Değerlendirmeleri, Özgür Doruk Güler Serisi 32, Yazıt Yayıncılık, Ankara, 2008.
  17. Vardar, E. , Türkiye’de ve Dünyada Gemi Söküm Sanayi ve Çevre; Gemi Mühendisliği ve Sanayimiz Sempozyumu, 24-25 Aralık 2004, http: / / www. gidb. itu. edu. tr/ staff/ unsan/ Kongre2004/ 33. pdf, 15 Nisan 2008.
  18. Shipbreaking in Bangladesh, http: / / www. shipbreakingbd. info/ overview. htm, 18 Ocak 2008.
  19. Rahman, A. , Tabarakullah, A. , Shipbreaking, A Background Paper, Dhaka, 1999, http: / / www. ilo. org/ public/ english/ protection/ safework/ sectors/ shipbrk/ shpbreak. htm, 20 Ocak 2008.
  20. Green Paper, On Better ship dismantling, Comission of the European Communities, SEC (2007)645, , COM (2007)269 Final, Brussel, 22. 5. 2007.
  21. LaDou, J. The asbestos Cancer Epidemic, Environ Health Perspect, 112 (3), 285-290, 2004.

Site içeriklerimiz sadece bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi için mutlaka doktorunuza başvurunuz.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*