Gelecekte İSG: robotlar, cobotlar, uzaktan çalışma…

İnsanlığın  toprağı eşelemeye başlamasıyla başlayan üretim süreci ve buharın icadı (Endüstri 1.0), 19. yüzyılda elektriğin kullanılması (Endüstri 2.0), elektrik ve bilgi teknolojilerinin bir arada kullanılması (Endüstri 3.0) ve nihayetinde “nesnelerin interneti (Internet of Things, IoT) ) ve “yapay zeka” (Artificial Intelligence, AI)” gelişmeleri ile kesintisiz yatay ve dikey iletişim sağlayan üretim süreçlerine erişen (Endüstri 4.0) ile çalışma yaşamı baş döndürücü bir şekilde  değişmeye gelişmeye devam ediyor.

2000’li yılların başından bu yana çevrimiçi dijital teknolojiler, hizmet sunumunu ve erişilebilirliği oldukça kolaylaştırarak, “uzaktan birbirine bağlı” sistemlerin  verimli bir şekilde çalışmasını mümkün kıldı.  Saniyeler içinde çok büyük veriyi işeyebilen sistemler insanın düşünme becerisini katlayarak aştı. Veri işlemenin  makinelere aktarılması ile rutinlerin minimize edilmesi için bilgi teknolojileri araçları çok etkili olmuştur.  Şimdiye kadar işyerinde “fiziki” olarak çalışan bireylerin bundan sonrası için “fikri” katkılarının daha önemli hale geleceği bir gelecek öngörülüyor (1)! Yeni çalışma arkadaşlarımız -robotlar ve cobotlar (2)- zahmetli, pis, kirli, tekrarlı iş yükünden kurtaracak gibi. Endüstriyel Robot ISO 8373 standardında belirtildiğine göre: “Endüstriyel uygulamalarda kullanılan sabit veya hareketli olabilen, üç veya daha fazla programlanabilir eksene sahip, otomatik kontrollü, yeniden programlanabilir çok amaçlı manipülatördür”.

Kötümser bir bakış açısına göre insan emeği gereksiz ve önemsiz kalacak ve robotlar işimizi elimizden alacak.  Tahminlere göre sadece Almanya’da otomasyona bağlı olarak istihdamın %59‘u risk altındadır (3).

“Eyvah! İnsanlar işsiz mi kalacak yani?” tartışmalarını yaparken 2017’den bu yana bir paradigma değişikliği ile Endüstri 5.0 (Üretime yeniden insan dokunuşunun olduğu ve “insan” “yapay zeka” ya da “insan” “robot” etkileşimi ile “süper üretken iş”i amaçlayan bir üretim modelidir.) ile tanıştık.  Burnumuzun ucunda bunlar yaşanırken sessiz kalmak yerine proaktif bir anlayışla  hazırlıklı olmakta fayda var.

Robot çalışanlar için iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesinde nelere dikkat etmek gerekiyor. Bu konuda sizlere gençlerin elinden çıkmış güzel bir paylaşım önereyim (4). Dokümana göre robotlarla ilgili 3 önemli İSO düzenlemesi: ISO 10218-1, ISO 10218-2, ISO TS 15066’dir.

Bir başka Robotlarla çalışmalarda en önemli sorun alanı, insanların robotların çalışma alanına girmesi sırasında insan robot çarpışmaları nedeniyle ortaya çıkan iş kazaları olarak bildirilmiş… Hey, dostum, önüne baksana!😊

İnsan emeğinin göz ardı edilmesi ya da önemsizleşmesi yakın vadede pek mümkün değil gibi. Ancak değişimlere ayak uyduramayan, yeni beceriler öğrenemeyen kişilerin çalışma yaşamının zayıf halkası olacağı da büyük bir ihtimal olarak karşımızda duruyor. Halen akıllı teknolojiler ve yapay zeka özellikle “duygu”nun işin içinde olduğu alanlarda oldukça yetersizler. En büyük kısıtlılık longitudinal öğrenme modelleri nedeniyle birden çok farklı veri arasında ilişki kurmakta zorlanıyorlar.

Teknolojik gelişmelerin yanında, toplumun dinamiklerini değiştiren sosyoekonomik ve değişimlerin de çalışma hayatını doğrudan etkilemesi kaçınılmaz oluyor. Bunun en yakın örneğini yaklaşık 1,5 yıldır tecrübe ettiğimiz Covid Pandemisi ile yaşıyoruz. İnsandan insana damlacık yolu ile bulaşan bu virüsün yayılımını azaltmak için toplu halde bir arada olunması gereken yerlere kısıt getirilmeye çalışıldı. Haliyle ofis ve  işyeri tanımları değişmeye, ütü masaları çalışma masaları olmaya başladı! Hal böyle olunca bu zamana kadar getirdiğimiz klasik İSG anlayışı ve tanımlar da  değişmeye başladı.

Yasaya göre; işçinin, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçları ile işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisi uzaktan çalışma olarak tanımlanmaktadır.

Uzaktan Çalışma Yönetmeliği’ne göre;

MADDE 5 –

(1) Uzaktan çalışmaya ilişkin iş sözleşmeleri yazılı şekilde yapılır.

(2) Sözleşmede; işin tanımı, yapılma şekli, işin süresi ve yeri, ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin hususlar, işveren tarafından sağlanan iş araçları, ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler, işverenin işçiyle iletişim kurması ile genel ve özel çalışma şartlarına ilişkin hükümler yer alır. Çalışma mekânının düzenlenmesi

MADDE 6 –

(1) Gerekli olması halinde, uzaktan çalışmanın yapılacağı mekân ile ilgili düzenlemeler iş yapılmaya başlamadan önce tamamlanır. Bu düzenlemelerden kaynaklanan maliyetlerin karşılanma usulü, uzaktan çalışan ile işveren tarafından birlikte belirlenir.

MADDE 7 –

Uzaktan çalışanın mal ve hizmet üretimi için gerekli malzeme ve iş araçlarının iş sözleşmesinde aksi kararlaştırılmamışsa işveren tarafından temini gereklidir.

Pek çok işletme  uzaktan çalışmaya neredeyse tamamen geçti ve geçiyor (5, 6).

Buna  göre her yer! çalışma ortamı olabilir.  Peki, evden çalışmalarda riskler ve risk değerlendirmesi nasıl yapılacak?

Ev eksenli çalışanlar heterojen bir kategoridir; yoksul endüstriyel ev eksenli çalışanlardan yüksek vasıflı uzaktan çalışanlara uzanan bir yelpazede yer alırlar; ancak hepsi de evden çalışmanın riskleri ile karşı karşıya kalmaktadır. Yasal düzenlemeler evden çalışmalarda mesai saatleri içinde meydana gelebilecek kazaların iş kazası olarak kabul edilmesini mümkün kılıyor. Elbette biraz gri bir alandan bahsediyoruz. Uzun vadede alınacak mahkeme kararları ile şekillenecek bir durum olduğunu da kabul etmek lazım.  Ancak çalışma şekilleri değişse de işverenin koruma yükümlülüğü devam ettiğinden risk değerlendirme, çalışan eğitimi ve sağlık gözetimi planlanması noktasında İSG profesyonelleri olarak bizlere yeni bir bakış geliştirmek  zorunluluğu doğuyor.

Evden çalışmalarda sağlık ve güvenlik riskleri olarak iki ana grupta değerlendirecek olursak;

Sağlık riskleri başlığında;

  • Yalnız çalışma, ev iş çatışma, çalışma saatlerindeki belirsizlikler ve artmış psikososyal riskler
  • Monitörle çalışmalara bağlı göz problemleri
  • İç ortam hava kalitesi ve solunumsal problemler, bina ile ilişkili sendromlar
  • Sağlık hizmet erişiminde aksaklıklara bağlı kronik hastalık izleminde sorunlar, erken tanı fırsatlarının kaçırılması….. gibi pek çok başlık sayabilmek mümkün.

Güvenlik riskleri başlığında;

  • Yeni çalışma konumunda kişisel yaralanma,
  • Şirket ekipmanının hasar görmesi veya çalınması,
  • Siber riskler

Bu konuda Hem Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’ndan hem de ILO ‘dan önemli iki rehber yayımlandı (7, 8).

Tüm dünyadaki çalışanları ve işverenleri ilgilendiren ortak konu geleceğin işleri, geleceğin çalışma şekilleri! Yatırımı yüksek kaliteli fiziksel ve dijital altyapıya yönlendirmek, çalışanları da yeni teknolojiler, yeni işler ve yeni çalışma şekilleri konusuna gelişimlerini desteklemek gerekiyor.

Gelecekte yeni bir çalışma hayatının, tüm taraflarıyla (çalışan, işyeri, işveren, iş sözleşmesi, etik ve hukuk…),  bizi beklediği kesin. O halde proaktif bir anlayışla geleceğe hazırlıklı olmak gerek. Bilginin paylaşılması noktasında sosyal medya kullanımları ve potansiyel yakın -uzak işbirlikleri  oldukça önemli olacak gibi. ILO’nun de altını kalın kalın çizdiği infodemi‘den uzak durmaya doğru  ve güvenilir bilgi edinmeye dikkat ederek..

 

Notlar

(1) Deniz Boz Eravcı, Çasgem
(2) Cobot veya kolaboratif robotlar, ortak çalışılan bir alanda insanlarla yan yana etkileşime girerek güvenli bir şekilde çalışabilmeyi sağlayan robotlardır.
(3) OECD 2017; s.8
(4) https://media-exp1.licdn.com/dms/document/C4D1FAQF98NLRbupFgw/feedshare-document-pdf-analyzed/0/1628693304413?e=1628852400&v=beta&t=x8Nv45T56HtQElB9tHjmolZ16ucYE6bLg0kNJMcU5Po
(5) https://webrazzi.com/2021/04/05/20-bin-calisani-ile-kademeli-uzaktan-calismaya-gecen-turkcell-in-kullandigi-5-servis/
(6) https://webrazzi.com/2021/06/11/facebook-2022-uzaktan-calismaya-devam-edecek/
‘7( https://ailevecalisma.gov.tr/media/65289/covid-19-doneminde-uzaktan-calisma-rehberi-13012021.pdf
(8) https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/—europe/—ro-geneva/—ilo-ankara/documents/publication/wcms_759299.pdf

Site içeriklerimiz sadece bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi için mutlaka doktorunuza başvurunuz.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*