COVID-19 sonrası işe dönüş

(MCLEAN/SHUTTERSTOCK.COM)

COVID-19’dan iyileşen kişilerde çeşitli belirtilerin devam etmesi dünya çapında önemli bir sağlık sorunudur. Bu sürecin işyerlerinde uygun takip ve değerlendirilmesi de bir işçi sağlığı sorunudur.

Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (EU-OSHA) çalışanlar için, Covid-19 enfeksiyonu veya uzun Covid sonrasında işe geri dönmeyi nasıl yönetecekleri konusunda bir rehber yayınlamıştır. (1)

Covid-19 enfeksiyonundan ve/veya uzun süren Covid’den muzdarip olmanın hem fiziksel hem de psikolojik olağanüstü streslerinden sonra işe dönmek zor olabilir’ cümlesiyle başlayan 6 sayfalık yazıda çalışanlara özetle şunları önermektedir:

Çalışanlar için Post-Covid işe dönüş rehberi

  • Covid-19 sonrasında hala günlük aktivitelerin gerçekleştirilmesi için mücadele ederken mali ve sosyal nedenlerle işe dönmeniz gerekebilir ama yeterince iyi olana kadar işten uzak kalmak en iyisidir.
  • ‘Akut Covid’, ‘Uzun Covid’ tanımları sürelerine göre açıklanarak, araştırmalara göre 5 kişiden birinin 5 hafta sonra belirtileri olduğunu ve her 10 kişiden birinin akut hastalıktan 12 hafta veya daha uzun süre belirtileri olduğu açıklanmış ve bunu Dünya Sağlık Örgütünün Şubat 2021’de belirtilerini, yaygınlığını ve nasıl yönetileceğine ilişkin yayınladığı Uzun Covid hakkındaki özetine dayandırmıştır.
  • İlk başta esnek ve aşamalı olması gerekse bile işe dönüş, iyileşme sürecinin bir parçasıdır.
  • Hasta olunduğunda izolasyon kurallarına uyulmalı ve bu dönemde herhangi bir şüphe durumunda işyeri sağlık birimine danışılması gereklidir.
  • Uzamış Covid nedeniyle raporluluk sürenizin uzamasını işyerinize bildirmek gereklidir. ‘Covid-19’dan şüphelendim’ ya da ‘Viral bir hastalık’ diye basit ve genel bir ifade ile işyerini bilgilendirmek yeterlidir, yönetime herhangi bir ayrıntı vermeniz gerekmiyor. Rapor sonunda işe dönmeyi düşünüyorsanız yöneticinizle görüşün, hala çalışabilecek kadar iyi değilseniz yöneticinize bildirin.
  • Bazıları akut dönem sonrasında yorgunluk gibi devam eden belirtilere sahip olacak ve bazılarında enfeksiyonun iyileşmesinin daha uzun süren etkileri olabilecektir. Diğer yaygın belirtiler, hızlı kalp atışı, nefes darlığı ve ağrıdır. Endişeli veya moraliniz bozuk olabilir. Yeni belirtilerden kaygılanıyorsanız bir hekime başvurmalısınız. Uzun Covid’in alışılmadık kalıpları olabilir, nüksler, bazen yeni ve tuhaf belirtilerle seyredebilir. Başlangıçta hafif olan bir vakayı daha sonra günlük faaliyetleri önemli ölçüde etkileyebilecek ciddi problemler takip edebilir.
  • Uzun Covid aylarca sürebilir. İşe dönüşünüzü hızlandıracak sağlık hizmetlerine, muayenelerine erişme konusunda yardım istemekten geri durmayın.
  • Hastalık sonrası işe dönüşünüzde sağlık birimini, işyeri hekimini, insan kaynaklarını, yöneticinizi, işçi temsilcisini bilgilendirerek, iş yüklerinizi gözden geçirin ve aşırı baskı altında olmayacağınızdan emin olun. Bölüm yöneticinizle birlikte iş taleplerini aşağıdaki kategoriler altında listeleyebilir ve hastalık öncesine göre bunları karşılayabilme oranlarının tahminine göre, işe dönüşte bir sorun yaşanıp yaşanmayacağı belirlenebilir:
    • Bilişsel: Karmaşık verilerin işlenmesi, yoğun konsantrasyon gerektiren veri girişi, görevlerin hızla değiştirilmesi, çoklu sistemlerin kullanılması, karmaşık karar verme, hızlı ve yüksek riskli karar verme, çok sayıda paydaşı veya raporu yönetme.
    • Fiziksel: Tekrarlayan hareketler, statik duruşlar, ara sıra zor veya ağır eşyaların taşınması.
    • Duygusal: Savunmasız insanlarla/çocuklarla, sıkıntılı müşterilerle ilgilenme, saldırganlık veya şiddet potansiyeli, duygusal olarak esnek ve dirençli olma ihtiyacı. Bu bazı yararlı düzenlemeler yapılmasına yardımcı olabilir.
  • Çalışma alanınıza, görev tanımınıza göre işe dönmeden önce tıbbi izin almalısınız.
  • Eğer işiniz ağır kaldırma veya başka bir efor gerektiriyorsa, bu faaliyetlere dönmeden önce kalbinizi ve akciğerlerinizi tıbbi kontrolden geçirmelisiniz. Eğer güvenlik açısından kritik bir göreviniz varsa, görme testi veya bilişsel değerlendirme gibi sağlık kontrolleri gerekebilir. Eğer öncesinde var olan bir sorununuz Covid-19 sonrasında ağırlaşmışsa, önceki çalışma kısıtlılıkları gözden geçirilmelidir.
  • İşinizdeki ayarlamalar çok yardımcı olabilir ve yöneticinizle tartışacağınız birçok seçenek olabilir. İşiniz ve sağlık durumunuz hakkındaki bilgi ve deneyiminize dayanarak yöneticinize önerilerde bulunun. Yapmanız ve yapmamanız gerekenler konusunda hekiminizden tavsiye alın ve bunları işyeri hekiminizle görüşün. İşten uzak kaldığınız için kendinizi suçlu hissedebilirsiniz ancak işe erken dönmemeniz ve döndüğünüzde fazla çalışmamanız önemlidir. Eğer işinizde daha sonra ele alınabilecek kalıcı değişikliklere ihtiyaç duyabileceğiniz ortaya çıkarsa görevinizde yapılabilecek makul ayarlamaları yöneticinizle görüşün. İşvereninizin rehabilitasyon programı hakkında bilgi isteyin. Ayrıca işvereniniz veya sendikanız tarafından sağlanan herhangi bir sağlık, danışmanlık ve psikolojik destek hizmetlerinden de yardım isteyebilirsiniz. Sonuç olarak uygulanabilir bir işe dönüş planı üzerinde işvereninizle anlaşmak en iyisidir ve ayrıca bu planın esnek olması gerekir. Çünkü denemeden iki taraf için de neyin işe yaradığını bilemezsiniz. İşe dönüş incelemesinin bir parçası olarak size aile, sosyalleşme ve eğlence için biraz enerji bırakan bir iş yükü üzerinde anlaşın. Belirtilerinizin süresi ve etkisi nedeniyle ortalama 4 haftadan çok daha uzun bir aşamalı dönüşe ihtiyacınız olabilir. Düzenlemeler, bir birey olarak size uygun hale getirilmelidir ve sağlık sorunlarınızın ne olduğuna, işi yapma yeteneğinizi ve işteki rolünüzü nasıl etkilediğine bağlı olmalıdır. İşin başlangıcı, bitişi ve molalara ilişkin zamanlama değişiklikleri olabilir. Örneğin daha kısa çalışma günleri, iş günleri arasında izin günleri gibi çalışma saatleri değişikleri, iş yükünde değişiklikler olabilir. Daha az iş, işleri tamamlamak için daha fazla zaman ayarlamak olabilir. İş sağlığı bölümünüz ve işyeri hekiminiz hastalık süresinin uzun olabileceğini ve erken dönüşün nükse neden olabileceğini bilerek sizinle ve yöneticinizle bireyselleştirilmiş bir iş yeri/görev risk değerlendirmesi yaparlar ve sağlık gözetimi ve rehabilitasyon programlarını hayata geçirirler.
  • Genel olarak bu broşür, çalışanlara Covid-19 enfeksiyonu veya uzun Covid sonrasında işe geri dönmeyi nasıl yönetecekleri konusunda rehberlik sunmaktadır. Covid-19 yeni bir hastalıktır; bu nedenle, geçerli hale gelen her yeni bilgi ile güncellenecek olan geçici bir belgedir.

Yöneticiler için Post-Covid işe dönüş rehberi

Aynı sayfada, COVID-19 enfeksiyonu ve uzun COVID sonrasında çalışanların işe dönüşleri konusunda yöneticiler için de bir rehber vardır. (2) Geri dönen işçileri desteklemede önemli noktaların anlatıldığı 8 sayfalık yazıda özetle şunlar söylenmektedir:

  • Yöneticiler, çalışanların akut COVID-19 veya uzun süreli COVID-19 sonrasında işe dönmelerine yardımcı olmada hayati bir rol oynamaktadır.
  • Bu kılavuz, çalışanlarına işe geri dönme ve işte kalma konusunda en iyi şansı vermek için yöneticilerin atması gereken adımları ortaya koymaktadır. Çalışanla iletişim kurmayı, aşamalı bir geri dönüş düzenlemeyi ve işçinin görev ve programlarında başa çıkmalarını sağlamak için ayarlamaları tartışmayı kapsar. Kılavuz ayrıca iş sağlığı hizmetleri ve insan kaynaklarından yöneticilere sağlanan desteği de özetlemektedir.
  • Çalışanlar, rollerine ve devam eden belirtilerine bağlı olarak farklı seviyelerde desteğe ihtiyaç duyacaktır, bu nedenle ihtiyaçlarını dinlemek ve düzenli olarak kontrol etmek çok önemlidir.
  • İşçi sağlığı ve iş güvenliği için stratejilerin oluşmasına katkıda bulunan Avrupa Birliği bilgi ajansı EU-OSHA, ‘Sağlıklı İşyerleri Pandemiyi Durdurur’ başlığı altında bir dizi yazıyla Covid-19 sonrası işe geri dönüşün nasıl yönetileceğine ilişkin bir program oluşturmuşlar ve sayfalarında paylaşmışlar.

Ülkemizdeki çalışanlar için Post-Covid düzenlemeleri

Bizim ülkemizde Covid-19 sonrası çalışanların işe dönüşüyle ilgili iki yerde düzenleme bulunmaktadır. İlki, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın sayfasındaki ‘İşyerlerinde Covid-19 ile mücadele’ bölümündeki ‘Sıkça sorulan sorular’ başlığındaki 9. sorudur. (3)

Covid-19 tanısı ile tedavisi yapılan çalışanın işe dönüşünde neler yapılması gerekmektedir?

Tedavisi yapılan çalışan, sağlık kuruluşu tarafından işe başlamasında sakınca bulunmadığına dair (işe dönüş) rapor ile işverenini bilgilendirerek işine devam eder. İstenmesi halinde işyeri hekimi tarafından sağlık muayenesi yapılması sağlanır.

İkincisi Sağlık Bakanlığı’nın aralıklarla güncellenen Temaslı takibi, salgın yönetimi, evde hasta izlemi ve filyasyon rehberinde bulunmaktadır. (4)

Hastaların izolasyon süreleri boyunca belirtilen yerlerde izole olmaları sağlanmalıdır. Bu sürenin sonunda test yaptırmadan işe başlayabilir, işe başlayan kişinin maske ile dışarı çıkması ve çalışması sağlanmalıdır. İzolasyon süresi sona erenler korunma önlemlerine uyarak çalışmaya başlarlar.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın sayfasında bulunan, tedavisi yapılan çalışanın işe başlamasında bir sakınca bulunmadığına dair işe dönüş raporu pratikte çok yaygın olarak PCR testi ile (-) sonucu istenmesi biçiminde işlemekte ve bu yeterli kabul edilmektedir. Oysa bütün rehberlerde izolasyonun tamamlanmasının sonunda PCR testinin gerekmediği açıkça belirtilerek izolasyon süresi sonrasında bulaştırıcılığın kalmadığı bildirilmektedir. Sağlık Bakanlığı rehberlerinde ise ‘İzolasyon süresi sona erenler korunma önlemlerine uyarak çalışmaya başlarlar’ ifadesi ile işe dönüşü açıklamaktadır. İzolasyon süresinin sona ermesi ve bu aşamada yapılan PCR testinin (-) çıkmasının hastalığın bulaştırıcılığının sona erdiği anlamına geldiği ama bunun hastanın iyileştiği ve çalışabilir olduğu anlamına gelmediği açıktır.

Hem Sağlık Bakanlığı rehberlerinde hem de Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı sayfasında Covid-19 geçirmiş çalışanların işe dönüşlerini düzenleyen bölümler/programlar olmalıdır.

Post-Covid dönemdeki çalışanların hastaneye sevkleri

0-4 hafta                           4-12 hafta                     12 hafta sonrası

Akut Covid                       Subakut Covid              Post Covid

.                                         I——————-Long Covid——————-I

Türk Toraks Derneği’nin son yayınlanan raporunda, Covid-19 enfeksiyonu sonrası dönemin önemi şöyle anlatılmaktadır. İyileşen hastaların yaklaşık %10’unda belirtiler haftalar veya aylar sürecek şekilde sürmektedir. Bir kısım hastada ise akut dönem sonrasında Covid-19’la ilgili yeni belirtiler gelişmektedir. Dolayısıyla akut dönem sonrasında kalıcı veya yeni belirtilerin izlenmesi ve yönetimi gerekmektedir. Hastalığın başlangıcından itibaren 4 haftaya kadar Covid-19 belirtilerinin devam ettiği dönem Akut-Covid dönemi olarak adlandırılmaktadır. Hastalığın başlangıcından itibaren belirtilerin devam ettiği 4-12 haftalık dönem Subakut-Covid, 12 haftadan sonra belirtilerin devam devam etmesi veya Covid-19 ile ilişkili yeni belirti ya da bulguların eklenmesi de Post-Covid olarak tanımlanmaktadır. Long Covid terimi (uzun süreli Covid) akut Covid-19’dan sonra devam eden veya yeni gelişen belirtileri ve bulguları tanımlamak için yaygın olarak kullanılmaktadır. (5)

Aynı raporda ‘Uzun süreli Covid’ takibinin, erken dönemde akut Covid-19 ile ilgili komplikasyonları tespit etmeye ve yönetmeye odaklanırken daha sonraki takip döneminde ise kalıcı belirtilerin değerlendirilmesi ve yönetimine odaklanması gerektiği belirtilmektedir. (5)

Bu hastalığın akut dönemini tamamlamış herkes gibi çalışanların da işyerine dönerek çalışmaya başlasın ya da başlamasın Post-Covid dönemde hastane sevkleri düzenlenmiştir.

  1. Tıbbi müdahale veya hastaneye yatış gerektirmeyen hafif hastalığı olan sağlıklı genç çalışanların, talep etmedikçe, kalıcı veya ilerleyici belirtiler olmadıkça ya da yeni belirtiler ortaya çıkmadıkça rutin olarak hastaneye sevk edilmesi önerilmemektedir.
  2. İleri yaşta veya eşlik eden hastalığı olan (örn. hipertansiyon, diyabet), hafif-orta derecede akut hastalığı olan ancak hastaneye yatmayı gerektirmeyen çalışanlar da hastalığın başlangıcından yaklaşık 3-4 hafta sonra kontrole sevk edilmelidir.
  3. Hastanede yatmayı gerektiren daha şiddetli akut Covid-19 hastalığı olan çalışanlar (akut dönem tedavisi sonrası bakım ihtiyacı olsun veya olmasın) taburcu olduktan sonra ideal olarak 1 hafta içinde ancak en geç 2-3 hafta içinde sevk edilmelidir.
  4. Kalıcı belirtileri olan, özellikle çoklu sistem şikayetleri veya 12 haftadan uzun süren belirtileri olan tüm çalışanların, mümkünse uzmanlaşmış bir Post-Covid polikliniğinde veya hastanın spesifik belirtileriyle ilgili bir alt uzmanlık kliniğinde değerlendirmesi için sevk edilmesi gerekmektedir. (5)

İşyerinde Post-Covid için yapılabilecekler

Aynı raporda, Post-Covid dönemde hastaların dört tarama kategorisinde incelenmesi önerilmektedir.

  1. Laboratuvar araştırması: Başlangıç ile karşılaştırıldığında anormal laboratuvar bulguları olması.
  2. Radyolojik değerlendirme: Radyografi veya bilgisayarlı tomografide patolojik bulgu olması.
  3. Fonksiyonel durumun değerlendirilmesi: Hastalık öncesine göre fonksiyonel durumda bozulma olması.
  4. Subjektif belirti ve yaşam kalitesi parametreleri: Tedavi sonrası belirtilerinin uzaması veya kötüleşmesi. (5)

Bu 4 kategoride ilgili uzmanlık basamaklarında yapılacakları anlatmaktadır. Ancak 3 ve 4. kategorideki yapılacaklar, işyeri sağlık biriminde yapılması gereken Sağlık Gözetimi Programı’nın da bir parçasıdır.

Covid-19 sorgulama anketi

Covid-19 sonrası sorgulama anketinin çok sayıda örneği bulunmaktadır. Bunlardan oldukça kapsamlı bir örneği ektedir (EK). 10 bölümden oluşan bu anket 8 sayfadır.

  1. Sigara geçmişi
  2. Covid-19 öyküsü
  3. Tıbbi durum
  4. Öksürük
  5. Nefes darlığı
  6. Yaşam kalitesi
  7. Nöroloji taraması
  8. Psikiyatri taraması
  9. Travmatik olaylar
  10. Yorgunluk şiddeti ölçeği.

Covid-19 geçiren çalışanın sübjektif belirtilerini ve yaşam kalitesinin durumunu ayrıntılı biçimde ortaya koymaya yarayan bu anket belli bölümlerinde hekimin aktif katılımıyla yapılmakta ve çalışanın durumunda bir bozulma olması durumunda bunu tespit etmeye yardımcı olmaktadır.

İşyerinde Post-Covid Sağlık Gözetimi işe dönüş aşamasında ayrıntılı bir öykü ile başlamalıdır. Yorgunluk, halsizlik, dispne, öksürük, göğüs ağrısı, kas güçsüzlüğü, kas ağrısı, baş ve vücut ağrısı, anksiyete ve depresyon gibi belirti ve bulguların değerlendirildiği fizik muayene yapılmalıdır.

Testin yapılacağı 30 metrelik bir koridor olması halinde rahatlıkla yapılabilecek 6 Dakika Yürüme Testi (6DYT), EKG, Kas gücü değerlendirmesi, El gücü değerlendirmesi gibi muayene ve tetkik yöntemleri ile çalışanın fonksiyonel durum değerlendirmesi yapılmalıdır.

Sonuç olarak

  1. COVID-19’dan iyileşen kişilerde çeşitli belirtilerin devam etmesi dünya çapında önemli bir sağlık sorunudur. Bu soruna ilişkin ülkemizde de bazı 2. ve 3. basamak sağlık kuruluşlarında Post-Covid birimleri çalışmaya başlamıştır. Bu sürecin işyerlerinde uygun takip ve değerlendirilmesi de bir işçi sağlığı sorunudur.
  2. Covid-19 geçirmiş bir çalışanın tanı alması ile başlayan tedavisi, izolasyonunun sonlanması, sağlığını kazanıp işe dönebilir hale gelmesi, uygun bir yerde çalışmaya başlaması, çalıştığı sürede sevk prosedürünün uygulanması ile çalışanın sağlığıyla ilişkili yaşam kalitesi değerlendirmelerini ve fonksiyonel kapasite ölçümlerini içeren tüm akut-Covid sonrası takip çalışmaları için işyeri hekiminin uyguladığı Covid-19 Sağlık Gözetim Programı gereklidir. İşyeri hekimi, bilimsel kaynaklara göre belirlenen sürelerde uygulanmak üzere, Post Covid dönemde yüksek risk altında olan çalışanların takip bakımından önceliklendirilmesini de içeren Post-Covid izlem prosedürü oluşturmalı ve bunu sürekli güncellemelidir.
  3. Covid-19 geçirmiş çalışanların işe dönüşlerinde sağlıklarını korumayı amaçlayan bu program ve bölümlerin hazırlanarak hem Sağlık Bakanlığı rehberlerinde hem de Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı sayfasında paylaşılması gereklidir.

***

EK

***

Kaynaklar

(1) https://osha.europa.eu/en/publications/covid-19-infection-and-long-covid-guide-workers

(2) https://osha.europa.eu/en/publications/covid-19-infection-and-long-covid-guide-managers

(3) https://www.csgb.gov.tr/media/68258/covid_sss_26022021.pdf

(4) https://covid19.saglik.gov.tr/Eklenti/41623/0/covid-19rehberitemaslitakibievdehastaizlemivefilyasyon-021021pdf.pdf

(5) COVID-19 Gorus Raporu Guncelleme – Final (18.07.2021).pdf

Anket

Enflasyon ve döviz kuru artışından sonra işyerinizde dağıtılan KKD'lerin kalitesi düşürüldü veya sayısı ya da verilme sıklığı azaltıldı mı?

Yükleniyor ... Yükleniyor ...

Site içeriklerimiz sadece bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi için mutlaka doktorunuza başvurunuz.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*